თვალით შემოდის: რას იმეორებენ ბავშვები ეკრანიდან

რასაც ბავშვი უყურებს, ეკრანზე არ რჩება. ის თვალით შემოდის და მისი ნაწილი ხდება: რას თვლის ნორმალურად, რა ეჩვენება სასაცილოდ, როგორ ჰგონია, რომ ოჯახში ერთმანეთს ელაპარაკებიან.

ჩვეულებრივი სამშაბათის მულტფილმისთვის ეს დიდ სიტყვებად ჟღერს. მაგრამ ბავშვი მხოლოდ იმას არ უყურებს, რაც ეკრანზე ხდება. ის უყურებს, როგორ ექცევიან იქ ადამიანები ერთმანეთს: როგორ ბრაზდებიან, როგორ ელაპარაკებიან მშობელს, რას აკეთებენ ჩხუბის შემდეგ. ეს არის სცენარი, და ბავშვები მას იმეორებენ.

ბავშვები სცენარს იმეორებენ და არა რეიტინგს

ერთ ცნობილ კვლევაში პატარა ბავშვები ფილმში უყურებდნენ, როგორ ურტყამდა ზრდასრული თოჯინას. ისინი ამას თითქმის ისევე ადვილად იმეორებდნენ, როგორც ბავშვები, რომლებმაც იგივე იმავე ოთახში ნახეს (ბანდურა, როსი და როსი, 1963).

ეს გაკვეთილი შეიძლება წლობით დარჩეს. მკვლევრები 6-დან 10 წლამდე ბავშვებს 15 წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ. ვინც ტელევიზორში მეტ ძალადობას უყურებდა, ზრდასრულ ასაკში უფრო აგრესიული აღმოჩნდა (ჰიუსმანი და კოლეგები, 2003). ასე იყო მაშინაც კი, როცა ითვალისწინებდნენ ოჯახურ გარემოს და იმას, რამდენად აგრესიულები იყვნენ ისინი თავიდან.

ბევრ საოჯახო გადაცემაში ცემა საერთოდ არ არის. მათი სცენარი უფრო ჩუმია: ყვირილი, რომელიც შედეგს იძლევა, დამცირება, რომელიც სიცილს იწვევს, კარი, რომელიც გაიჯახუნება, ბოდიშს კი არავინ იხდის. სწორედ ამას ითვისებენ ბავშვები. ბავშვს ეს სკოლაში მიაქვს, მოგვიანებით კი საკუთარი სამზარეულოს მაგიდასთან.

რას ამოწმებს „ყველა ასაკისთვის“ და რას არა

ასაკობრივი რეიტინგები ნამდვილ საქმეს აკეთებს. აშშ-ში სატელევიზიო ნიშნები მიუთითებს ძალადობაზე, სექსუალურ შინაარსზე, უხეშ ლექსიკასა და ორაზროვან დიალოგზე. გაერთიანებულ სამეფოში BBFC-ის U რეიტინგი ითვალისწინებს ძალადობას, მუქარას, ლექსიკას, ნარკოტიკებსა და დისკრიმინაციას და მოითხოვს, რომ სახიფათო ან ანტისოციალური ქცევა, რომელიც პატარა ბავშვმა შეიძლება გაიმეოროს, მკაფიოდ იყოს ნაჩვენები როგორც არასწორი. PEGI თამაშებს აფასებს ძალადობის, უხამსი ლექსიკის, შიშის, სექსის, ნარკოტიკების, აზარტული თამაშებისა და დისკრიმინაციის მიხედვით.

მაგრამ არცერთი მათგანი არ არის შექმნილი ყოველდღიური სცენარის შესაფასებლად: როგორ ელაპარაკებიან ეკრანზე ადამიანები ერთმანეთს, როგორ აგვარებენ ჩხუბს ან როგორ ექცევიან მშობელს. დამცირება, რომელიც სიცილს იწვევს, ან ჩხუბი, რომელიც ბოდიშის გარეშე მთავრდება, შეიძლება ყველა ნიშანმა გაატაროს. ბრიტანული ტელევიზიის კვლევამ აჩვენა, რომ რეალითი შოუებში ურთიერთობითი აგრესია (ჭორაობა, ვინმეს გარიყვა, სხვების ვინმეს წინააღმდეგ განწყობა) უფრო მეტი იყო, ვიდრე სხვა გადაცემებში, შეურაცხყოფა კი აგრესიის ყველაზე გავრცელებული სახე აღმოჩნდა (კოინი და კოლეგები, 2010). ზოგ გადაცემაში ასეთი რამ ბევრი იყო, ფიზიკური ძალადობა კი საერთოდ არა. ასაკობრივი ნიშნები სწორედ ასეთი რამის დასაჭერად არ არის შექმნილი.

რომელ გადაცემებს მიაქციოთ მეტი ყურადღება

• ჩხუბზე აგებული რეალითი შოუები. ბევრს ყოველ ეპიზოდში კამათი სჭირდება, რომ ყურება არ შეწყვიტოთ. ბავშვებმა შეიძლება ისწავლონ, რომ სიმშვიდე მოსაწყენია, დრამა კი ნორმალური.
• სიტკომები, სადაც მშობელი სულელია. მახვილგონივრული ფრაზა ბავშვს ხვდება, ჩაწერილი სიცილი კი დამცირებას აჯილდოებს. ბავშვებმა შეიძლება ისწავლონ, რომ დაცინვა იმარჯვებს.
• მულტფილმები, სადაც შურისძიება ხუმრობაა. ვიღაცას აწყენინებენ, ის სამაგიეროს უხდის, ყველა იცინის. ბავშვებმა შეიძლება ისწავლონ, რომ სამაგიეროს გადახდა სამართლიანია.

ზოგი გადაცემა კი კარგ სცენარს აჩვენებს: პირდაპირ ნათქვამ ბოდიშს, დამარცხებულს, რომელიც ხელს ართმევს, მშობელს, რომელიც მშვიდი და მტკიცე რჩება. მრავალი კვლევის მიმოხილვამ აჩვენა, რომ იგივე ეფექტი კარგი მიმართულებითაც მუშაობს. ბავშვები, რომლებიც უყურებენ გადაცემებს, სადაც სიკეთე და გაზიარებაა ნაჩვენები, თავადაც უფრო ხშირად იქცევიან ასე (მარესი და ვუდარდი, 2005). ეკრანს შეუძლია კარგი სცენარიც ასწავლოს და ცუდიც. კითხვა ისაა, რომელს ასწავლის ეს გადაცემა.

დააპაუზეთ, ჰკითხეთ, გადაწერეთ

ბავშვის თვალებსა და ყველა ეკრანს შორის ვერ ჩადგებით და გადაცემის აკრძალვაც არ გჭირდებათ. საჭიროა, დროდადრო ოთახში იყოთ, მომზადებული კითხვით, რომ იმაზე, რაც შემოდის, ილაპარაკოთ. ბავშვები, რომელთა მშობლებიც მათთან ეკრანზე ნანახზე საუბრობენ, როგორც წესი, ნაკლებად აგრესიულები არიან. მათ გვერდით ჩუმად ჯდომას იგივე ეფექტი არ აქვს (ნათანსონი, 1999).

ამიტომ შემდეგ ყვირილზე ან დამცირებაზე დააჭირეთ პაუზას და სამი რამ ჰკითხეთ.

• „რას ასწავლის ეს სცენა?“ ბავშვმა საკუთარი სიტყვებით დაასახელოს.
• „ჩვენს სახლში ეს გაჭრიდა?“ უმეტესად მან უკვე იცის, რომ არა.
• „ამის ნაცვლად რა შეეძლო ეთქვა?“ მერე ისევ ჩართეთ.

ოცი წამი, თბილად ნათქვამი, და სცენარი ძალას კარგავს. გადაცემა არ გაგიფუჭებიათ. ბავშვს ასწავლეთ, რომ მას ფხიზელი თვალით უყუროს.

თუ უკვე შემოვიდა

იქნებ თქვენი შვილი უკვე ისე ყვირის, როგორც პერსონაჟი. იქნებ იგივე ფრაზა საკუთარი პირიდანაც გაგიგიათ. ბევრი რამ, რაც წლების წინ ჩვენივე თვალით შემოვიდა, ჯერ კიდევ ჩვენშია, და ეს არასდროს აგვირჩევია. ეს განაჩენი არ არის. ეს ჩვევაა, ჩვევები კი იცვლება.

გამოსავალი ნებისმიერ ასაკში ერთია. შეამჩნიეთ სცენარი. დაარქვით სახელი: „ეს კარის გაჯახუნების ხრიკია“. მერე ახალ ფრაზაზე ივარჯიშეთ, სანამ ენაზე პირველად სწორედ ის არ მოგადგებათ. ამას კვირები სჭირდება და არა დღეები, დაწყება კი არასდროს არის გვიან.

სცადეთ ამ კვირაში

• გაიარეთ 3-წუთიანი ქვიზი „რას ასწავლის ეს გადაცემა?“ ბავშვის საყვარელ გადაცემაზე.
• ითამაშეთ ერთად „გადაწერე სცენა“, ამ მოწყობილობაზე, მოგონილი გადაცემებით ან ნამდვილი, დაპაუზებული გადაცემით.
• უყურეთ მათთან ერთად ერთ ეპიზოდს და ერთხელ დააჭირეთ პაუზას.
• აირჩიეთ ერთი საკუთარი ფრაზა გადასაწერად და უთხარით ბავშვს, რომ მასზე მუშაობთ.

ქვიზი და თამაში უფასოა. ქვიზი აჩვენებს, როგორ ფასდება ერთი გადაცემა ოთხი სცენარის მიხედვით და რამდენს უყურებთ მას ერთად. თამაში თქვენ და ბავშვს გავარჯიშებთ სცენარის შემჩნევასა და უკეთესი ფრაზის თქმაში. რეკლამებსა და პოსტებზე, რომლებიც ეპიზოდებს შორის ჩნდება, წაიკითხეთ „ასწავლეთ ბავშვს, გაზიარებამდე დაფიქრდეს“.